4 Oktober 2026
06:00AMSTERDAM — Het monumentale gebouw De Bazel aan de Vijzelstraat in Amsterdam ‘viert’ zondag (vandaag) zijn honderdjarig bestaan. Het imposante bouwwerk dat tegenwoordig onderdak biedt aan het Stadsarchief Amsterdam, opende in 1926 de deuren als het trotse hoofdkantoor van de Nederlandsche Handel-Maatschappij (NHM). De grootsheid van dit pand werd rechtstreeks gefinancierd over de ruggen van contractarbeiders en plantagewerkers in Suriname.
Hoewel de NHM haar miljardenwinsten hoofdzakelijk in Nederlands-Indië vergaarde, liepen de koloniale draden van de maatschappij in het openingsjaar 1926 ook diep in het Surinaamse wingewest. Het Stadsarchief is daarom het diepgravende onderzoeksproject ‘De Koloniale Wereld’ gestart. Hierin worden de handelsstromen, financieringen en de menselijke tol van het koloniale netwerk tussen Amsterdam en Paramaribo blootgelegd.
“Na de afschaffing van de slavernij zocht de maatschappij naar goedkope alternatieven, wat leidde tot de grootschalige import van contractarbeiders”
Wanneer men in 1926 het gloednieuwe hoofdkantoor in Amsterdam binnenstapte, werd er achter de schermen direct beslist over het lot van duizenden arbeiders aan de andere kant van de Atlantische Oceaan. De NHM was op dat moment namelijk de eigenaar van onder meer de reusachtige suikerplantage en fabriek Mariënburg in Commewijne. Na de afschaffing van de slavernij zocht de maatschappij naar goedkope alternatieven, wat leidde tot de grootschalige import van contractarbeiders.
Persoonlijke familieverhalen
Het onderzoek belicht deze geschiedenis aan de hand van aangrijpende, persoonlijke familieverhalen die in de archieven bewaard zijn gebleven. Eén van de meest sprekende voorbeelden is het verhaal van Sanwiradji. Zij werd in exact hetzelfde jaar dat De Bazel opende als tiener vanuit het Javaanse dorp Gading door de NHM op de boot naar Suriname gezet om als contractarbeider op de suikerplantages te zwoegen.
Haar achterkleinzoon, de hedendaagse filmmaker en kunstenaar Dimitri Madimin, doet momenteel onderzoek naar haar leven. Zijn reis langs archieven in Nederland, Suriname en Java wordt vertaald naar een indrukwekkende kunstinstallatie. Het toont hoe de beslissingen die honderd jaar geleden in de chique Amsterdamse directiekamers werden genomen, tot op de dag van vandaag doorwerken in de Surinaams-Javaanse gemeenschap.
Verborgen geschiedenissen
Het Stadsarchief organiseert de komende maanden verschillende activiteiten om de minder zichtbare, pijnlijke geschiedenis naar de oppervlakte te brengen. Op de honderdste verjaardag zelf, zondag (vandaag), vindt er een speciale publieksmiddag plaats in de Centrale Hal. Historicus Mark Ponte en onderzoeker Reggie Baay zullen ingaan op de verborgen (Surinaamse) geschiedenissen achter de muren van het monument.
Ook is momenteel in de reusachtige, oude ondergrondse bankkluizen van de NHM – waar vroeger de koloniale winsten werden opgeborgen – de presentatie ‘Kewang’ te zien, die de focus legt op uitbuiting en de Molukse gemeenschap. Op 17 maart 2027 wordt de grote tentoonstelling ‘De Koloniale Wereld’ geopend, waarin alle onderzoeksresultaten – waaronder de Surinaamse contractarbeid-installatie van Dimitri Madimin – aan het publiek zullen worden getoond.
Met deze herdenking transformeert De Bazel van een symbool van Amsterdamse trots in een spiegel van het gedeelde, koloniale verleden. Voor Suriname is het vooral belangrijk dat de archieven in Amsterdam nu definitief zijn geopend om het verhaal van Mariënburg en haar contractarbeiders aan de wereld te tonen.
